Nghị định 276, ngày 11/10/1951. Nguồn: 60 năm Trường Đại học Sư phạm Hà Nội qua ảnh.
Ngày 11 tháng 10 năm 1951, theo Nghị định số 276/NĐ của Bộ Quốc gia Giáo dục, Trường Sư phạm Cao cấp được thành lập. Sự ra đời của Nhà trường diễn ra trong hoàn cảnh đặc biệt: cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp còn rất quyết liệt, điều kiện học tập và nghiên cứu vô cùng thiếu thốn, nhưng yêu cầu đào tạo đội ngũ giáo viên có trình độ cao cho nền giáo dục mới đã trở nên cấp thiết.
Trong cơ cấu đào tạo ban đầu, tiền thân của Khoa Vật lí chưa tồn tại với tư cách một khoa độc lập. Hoạt động đào tạo Vật lí gắn với Ban Toán – Lí, sau đó là Ban Lí – Hoá. Ban Toán – Lí do GS. Ngụy Như Kon Tum phụ trách. Những nhà giáo, nhà khoa học tham gia giảng dạy ở giai đoạn đầu có GS. Lê Văn Thiêm, Nguyễn Xiển, Nguyễn Cảnh Toàn và Dương Trọng Bái. Đây là lớp người đặt nền tảng học thuật cho các ngành khoa học cơ bản và sư phạm trong những năm đầu của nền đại học cách mạng.
Ảnh tư liệu: Các thầy dạy ở Sư phạm Cao cấp tại Khu học xá Trung ương. Từ trái sang phải: Lê Khả Kế; Dương Trọng Bái; Nguyễn Thạc Cát; Lê Văn Thiêm; Nguyễn Xiển; Hồ Đắc Di; Võ Thuần Nho; Ngụy Như Kon Tum. Nguồn: 60 năm Trường Đại học Sư phạm Hà Nội qua ảnh.
Khoá sinh viên đầu tiên của Trường chỉ có 27 người, chia thành ba ban: Toán – Lí có 7 sinh viên, Lí – Hoá có 11 sinh viên và Hoá – Sinh có 9 sinh viên. Quy mô nhỏ bé ấy cho thấy những bước khởi đầu hết sức khiêm tốn, nhưng đồng thời phản ánh phương thức đào tạo tinh gọn, gắn chặt giữa người thầy và người học trong điều kiện chiến tranh.
Trong những năm kháng chiến, việc dạy và học không thể tách khỏi nhiệm vụ chung của đất nước. Thầy và trò vừa học tập, vừa thích nghi với việc di chuyển cơ sở đào tạo, thiếu sách, thiếu dụng cụ và thiếu phòng thí nghiệm. Chính trong hoàn cảnh đó đã hình thành những phẩm chất về sau trở thành truyền thống của Khoa: tinh thần tự học, tự lực, coi trọng thực nghiệm, đoàn kết và trách nhiệm với giáo dục đất nước.
Sinh viên Ban Toán – Lí làm thực hành tại Khu Học xá Trung Quốc, năm 1953. Nguồn: 60 năm Trường Đại học Sư phạm Hà Nội qua ảnh.
Giai đoạn 1951–1954 có ý nghĩa như thời kỳ đặt nền móng: Khoa Vật lí chưa hình thành với tư cách một đơn vị độc lập, nhưng đã có đội ngũ thầy đầu tiên, những sinh viên đầu tiên và một truyền thống học thuật được tiếp nối trong suốt quá trình xây dựng và phát triển của Khoa.
